ANALIZË – A do ta braktisë ndonjëherë BE-ja ndryshimin e orës?

 Kjo analizë është edhe kontribut i Agjencisë Telegrafike Shqiptare – 

– Ashtu si ora, çdo vit në fund të marsit, e njëjta gjë përsëritet.

Njerëzit pyesin në mënyrë konfuze njëri-tjetrin nëse orët shkojnë përpara apo prapa me një orë. Gjumi humbet, takimet mungojnë: Dhe si çdo vit, miliona evropianë nga Danimarka në Kroaci pyesin veten: A na duhet vërtet kursimi nga ora (DST) – dhe çfarë është ajo gjithsesi?

Komisioni Evropian propozoi heqjen e zakonit të ndryshimeve sezonale të orës në vitin 2018, pasi gati katër milionë njerëz në 28 shtetet e atëhershme anëtare të bllokut – përpara se Mbretëria e Bashkuar të dilte zyrtarisht – dhanë mbështetjen e tyre në një konsultim të hapur. Parlamenti e mbështeti reformën vitin e ardhshëm, por që atëherë ajo ka rënë në harresë pasi goditi kundërshtimin nga disa shtete të BE-së. Polonia, e cila mban presidencën e radhës të bllokut deri në korrik, tha se është koha për ta rikthyer këtë çështje në agjendën e vendeve anëtare.

”Presidenca polake do të zhvillojë bisedime teknike me vendet anëtare në fund të prillit për të kontrolluar nëse ka një shans për të arritur një marrëveshje për heqjen e ndryshimeve të orës”, thanë burimet e BE-së.

Praktika e lëvizjes së orëve përpara në pranverë për t’i shtuar një orë dritë mbrëmjes u zbatua në disa vende evropiane që nga Lufta e Parë Botërore. Ajo pushoi kur shumë vende evropiane e braktisën masën, pasi ajo u bë një kujtesë e vetë luftës. Gjatë krizës së naftës në vitet 1970, ajo u rikthye për të kursyer energji dhe qëndroi. Vendet evropiane më pas prezantuan DST në fund të viteve 1970 ose në fillim të viteve 1980. BE-ja miratoi për herë të parë rregullimin e kohës së verës në vitin 1980, me një direktivë që koordinonte praktikat ekzistuese kombëtare.

”Qëllimi ishte të ndihmonte në sigurimin e funksionimit të qetë të tregut të vetëm”, shpjegon Këshilli Evropian në faqen e tij të internetit. Direktiva aktuale ka hyrë në fuqi në vitin 2001. Sipas dispozitave të saj, të gjitha shtetet anëtare kalojnë në orën verore të dielën e fundit të marsit dhe kthehen në orën e tyre standarde (”ora dimërore”) të dielën e fundit të tetorit.

A kursen gjë ndryshimi i orës?

Ideja e përgjithshme ishte të kurseheshin kostot e energjisë duke “fituar” një orë dritë të ditës në mbrëmje. Megjithatë, efekti aktual i kursimit të energjisë është i diskutueshëm. Agjencia Gjermane e Mjedisit thotë se “sa energji kursehet në të vërtetë duke kaluar në orën diellore nuk mund të përcaktohet saktësisht, sepse ndryshimi çon në konsum më të ulët në disa zona dhe konsum më të lartë në të tjera”.

Kjo do të thotë se nga njëra anë, drita e ditës përdoret në mënyrë më efektive gjatë kohës së kursimit, duke rezultuar në kursime të energjisë elektrike gjatë orëve të mbrëmjes. Megjithatë, nga ana tjetër, më shumë energji për ngrohje konsumohet për shkak të zgjimit të hershëm gjatë orëve më të ftohta të mëngjesit në pranverë dhe vjeshtë. Shumica e studimeve tregojnë për një potencial shumë të ulët të kursimit të energjisë.

Humbja e gjumit gjatë DST

Ekzistojnë gjithashtu prova në rritje të efekteve të dëmshme shëndetësore të ndryshimit të orës – si në vendet e Evropës Veriore dhe Jugore. “Ka një sasi të madhe provash që sugjerojnë se ndryshimi i orës çdo dy herë në vit është i keq për shëndetin e njeriut, i keq për kafshët, i keq për trafikun rrugor dhe ka shumë pak atribute të dobishme. Dhe është gjithashtu një shqetësim i madh”, tha ligjvënësi irlandez i BE-së Seán Kelly, një nga përkrahësit më të zëshëm të zhdukjes së ndryshimeve të orës.

Në vitin 2017, një studim danez tregoi se 11 për qind më shumë njerëz vuajnë nga depresioni në javën pasi kalojmë nga koha e verës në atë dimërore krahasuar me javët e tjera të vitit. “Është demonstruar drejtpërdrejt se ata që janë të prirur ndaj depresionit mund të përjetojnë fillimin e papritur të errësirës si një shkas për sëmundjen”, tha Jorgen Bak, kryetar i Shoqatës Daneze Kundër Kohës së Kursimit.

”Në Spanjë, mënyra më e mirë e veprimit do të ishte t’i përmbaheshim zonës kohore më të afërt me meridianin tonë, që është koha e dimrit”, tha Gonzalo Pin, koordinator i Grupit të Gjumit dhe Kronobiologjisë të Shoqatës Spanjolle të Pediatrisë (AEP). “Ndryshimet e papritura të kohës bëjnë që sistemi ynë neurohormonal – kortizoli, melatonina, serotonina dhe kolesteroli – i cili ka ciklin e vet biologjik, të çsinkronizohen”,  theksoi Pin.

Por, edhe mendimet shkencore nuk janë unanime: neurologia bullgare Diana Dechovska tha në një intervistë për BTA, në vitin 2022, se trupi i njeriut është mjaft i adaptueshëm dhe ndryshimi i kohës me një orë në përgjithësi nuk është aq stresues. ”Një personi mesatar i duhen 5 deri në 10 ditë për t’u mësuar me ndryshimin e orës”, tha ajo.

Dechovska citoi të dhëna sipas të cilave vetëm rreth 5 për qind e njerëzve vuajnë nga reagime më negative ndaj ndryshimit të orës. Ata mund të përjetojnë shqetësime të gjumit që mund të çojnë në nervozizëm, ulje të përqendrimit dhe humor të pakët. Njerëzit e moshuar dhe ata me sëmundje kronike janë më të ndjeshëm ndaj këtyre ngjarjeve negative, pasi trupat e tyre janë më pak të adaptueshëm.

Ndryshimi: kush e dëshiron atë dhe në cilin drejtim?

Megjithëse Komisioni Evropian propozoi përfundimin e ndryshimit të orës rreth gjashtë vjet e gjysmë më parë, ende nuk është arritur një marrëveshje midis vendeve anëtare të BE-së për këtë çështje.

Propozimi pasoi një sondazh online të kryer në verën e vitit 2018, në të cilin morën pjesë 4,6 milionë njerëz. Nga ky numër, 84 për qind thanë se ishin në favor të përfundimit të ndryshimit të orës dy herë në vit. Megjithatë, vetëm në Gjermani dhe Austri një numër i konsiderueshëm njerëzish u përgjigjën. Nga 4,6 milionë që u përgjigjën, mbi 3,1 milionë ishin nga Gjermania, mbi 260 000 nga Austria, ndërsa përgjigja në vendet e tjera anëtare ishte shumë e ulët.

Gjermanët votuan me shumicë dërrmuese në favor të bërjes së kohës verore të përhershme. Presidenca aktuale polake e BE-së po shqyrton në mënyrë joformale nëse është e mundur të avancohet propozimi për heqjen e ndryshimit të orës, por është e vetëdijshme se propozimi deri më tani ka marrë vetëm mbështetje të kufizuar nga vendet anëtare të BE-së.

Një zëdhënëse e Komisionit të BE-së tha se “ne besojmë se një zgjidhje e koordinuar është ende e arritshme dhe inkurajojmë rinovimin e diskutimeve”. Ministri i Zhvillimit dhe Teknologjisë i Polonisë, Krzysztof Paszyk tha se pozicioni i Komisionit ishte rezultat i bisedës së tij me Komisionerin e BE-së përgjegjës për Transportin, Apostolos Tzitzikostas.

“Të dy jemi dakord që ndryshimet e kohës në Evropë duhet të ndalen. Presidenca polake ka mbështetje të plotë për veprimet në këtë çështje”, siguroi ministri. Pas rizgjedhjes së tij, presidenti i SHBA Donald Trump tha se donte të hiqte qafe DST-në si “të papërshtatshme” dhe “shumë të kushtueshme” – megjithëse që atëherë ai e ka zbutur tonin e tij. Aleati i Trump dhe miliarderi i teknologjisë, Elon Musk, u fut në sherr duke i pyetur ndjekësit e tij muajin e kaluar nëse preferonin një orë më herët apo më vonë – a do të vazhdonte ndryshimi.

Shumica preferuan një lindje dhe perëndim të diellit të vonshëm gjatë gjithë vitit.

Megjithatë, duket se i njëjti entuziazëm mungon edhe në vendet e BE-së. Danimarka dhe Qiproja, të cilat do të marrin presidencën e Këshillit të BE-së pas Polonisë, thuhet gjithashtu se nuk janë të interesuar për ta çuar çështjen përpara. Në Danimarkë, Jorgen Bak shpreson se ”Trump mund të bëjë që Evropa të pranojë të heqë orën diellore”.

Megjithatë, që të ndodhë heqja, shtetet e BE-së së pari duhet të bien dakord nëse duan të miratojnë orën e përhershme të ditës ose orën standarde.

Në Bullgari pati thirrje nga partitë politike për të hequr orën verore dhe qytetarët duket se janë dakord. Të dhënat nga një sondazh i BE-së i vitit 2018 treguan se 80 për qind e të anketuarve thanë se përvoja e tyre e përgjithshme me ndryshimin e orës ishte ose shumë negative ose negative, ndërsa më pak se 20 për qind gëzonin një përvojë pozitive ose shumë pozitive.

Italia, nga ana tjetër, kohët e fundit pa një peticion me 350 000 nënshkrues që bënin thirrje për bërjen e përhershme të kohës së lirë. Sipas Shoqatës Italiane të Mjekësisë Mjedisore (SIMA), një prej organizatorëve, miratimi i orës ditore ka mundësuar kursime prej 11,7 miliardë kWh gjatë 10 viteve, gjë që uli me 2,2 miliardë euro faturat e energjisë për italianët. Për më tepër, ka pasur një reduktim të ndjeshëm në emetimet që ndryshojnë klimën.

Në Shqipëri qytetarët janë në favor të ndryshimit të orës, pjesërisht për faktin se vendi i vogël ballkanik gëzon rreth 300 ditë me diell në vit, gjë që rezulton kryesisht në kursimin e energjisë elektrike.

Të tjerët janë më skeptikë: në Rumani, e cila rregulloi kalimin e saj në orën e verës në vitin 1997, nuk ka asnjë debat apo nisma zyrtare që kërkojnë ndryshim.

Çështje astronomike

Ndonëse shpesh problem mund të jetë mungesa e unitetit politik brenda BE-së, në këtë rast çështja ka edhe një aspekt gjeografik, i cili nuk mund të anashkalohet. Ekzistojnë tre zona kohore në Bashkimin Evropian, më e madhja prej të cilave është Evropa Qendrore, nga Polonia në lindje deri në Spanjë në perëndim.

Nëse të gjitha vendet në atë zonë kohore do të miratonin, për shembull, orën verore përgjithmonë, në Belgjikë, Holandë dhe Danimarkë, dielli do të lindte vetëm në mes të mëngjesit në dimër dhe në Spanjën veriperëndimore rreth orës 10:00. Nëse ata do të miratonin kohën dimërore si një kohë të përhershme, dielli do të lindte në Poloninë Lindore që në orën 03:00 në verë dhe në Berlin në orën 03:44.

Nga ana tjetër, nëse vendet në perëndim dhe në veri të kontinentit do të hynin në zonën kohore të Evropës Perëndimore, gjë që do të ishte e natyrshme, do të lindnin komplikime të reja sepse, për shembull, Franca dhe Gjermania do të binin në dy zona kohore të ndryshme. Për momentin, duket se ndryshimet sezonale të orës, pavarësisht të gjitha mangësive, janë ende kompromisi më i mirë./(Arian JORGAQI_///